Alqor — Bölmə 4: İdarəetmə Strukturları#

4.1 Şərt — `əgər`#

Sintaksis#

əgər <şərt> onda
    <gövdə>
[yoxsa əgər <şərt> onda
    <gövdə>]...
[yoxsa
    <gövdə>]
son

Nümunələr#

Alqor

əgər yaş >= 18 onda
    yaz("Yetkin")
son

əgər yaş >= 18 onda
    yaz("Yetkin")
yoxsa
    yaz("Uşaq")
son

əgər bal >= 90 onda
    yaz("Əla")
yoxsa əgər bal >= 70 onda
    yaz("Yaxşı")
yoxsa əgər bal >= 50 onda
    yaz("Kafi")
yoxsa
    yaz("Qeyri-kafi")
son

`əks halda` — uzun forma#

yoxsa ilə tamamilə eynidir, oxunaqlılıq üçün:

Alqor

əgər x > 0 onda
    yaz("müsbət")
əks halda
    yaz("müsbət deyil")
son

Tək sətirlik forma#

Alqor

əgər x > 0 onda yaz("müsbət") son
əgər x > 0 onda yaz("müsbət") yoxsa yaz("mənfi") son

İfadə kimi#

Alqor

dəyişən nəticə = əgər x > 0 onda "müsbət" yoxsa "mənfi" son

`varsa` — ixtiyari dəyərin bağlanması#

Alqor

varsa istifadəçi = tapİstifadəçi(id) onda
    yaz(istifadəçi.ad)            // istifadəçi burada boş deyil
yoxsa
    yaz("Tapılmadı")
son

// Çoxlu bağlama
varsa a = tap1(), b = tap2() onda
    yaz(a, b)                      // ikisi də boş deyilsə
son

// Əlavə şərtlə
varsa i = tapİstifadəçi(id), i.aktivdir onda
    yaz("aktiv istifadəçi")
son

`yoxdursa` — erkən çıxış#

Alqor

funksiya emal(id: tam)
    yoxdursa istifadəçi = tapİstifadəçi(id) onda
        yaz("tapılmadı")
        qaytar                     // bu blok mütləq çıxmalıdır
    son
    // istifadəçi burada görünür və boş deyil
    yaz(istifadəçi.ad)
son

Şərt tipi#

Şərt mütləq məntiq olmalıdır:

Alqor

əgər 1 onda ... son              // ✖ ALQ-T007
əgər siyahı onda ... son         // ✖ ALQ-T007
əgər uzunluq(siyahı) > 0 onda ... son    // ✓
əgər siyahı boş deyil onda ... son       // ✓

4.2 Çoxvariantlı seçim — `seç`#

Sintaksis#

seç <ifadə>
    hal <naxış>[, <naxış>]...
        <gövdə>
    ...
    [digər hallarda
        <gövdə>]
son

Əsas istifadə#

Alqor

seç gün
    hal 1
        yaz("Bazar ertəsi")
    hal 2
        yaz("Çərşənbə axşamı")
    hal 6, 7
        yaz("Həftəsonu")
    digər hallarda
        yaz("Naməlum gün")
son

Keçid yoxdur — hər hal avtomatik bitir. Qəsdən keçid üçün keç açar sözü:
Alqor
hal 1
    yaz("bir")
    keç            // növbəti hala keçir
hal 2
    yaz("iki")

Qısa ox forması#

Alqor

seç gün
    hal 1 → yaz("Bazar ertəsi")
    hal 6, 7 → yaz("Həftəsonu")
    digər hallarda → yaz("İş günü")
son

Diapazonla#

Alqor

seç bal
    hal 90..100 → yaz("Əla")
    hal 70..<90 → yaz("Yaxşı")
    hal 50..<70 → yaz("Kafi")
    digər hallarda → yaz("Qeyri-kafi")
son

Şərtli `seç` (ifadəsiz)#

Alqor

seç
    hal yaş < 13 → yaz("uşaq")
    hal yaş < 20 → yaz("yeniyetmə")
    hal yaş < 65 → yaz("yetkin")
    digər hallarda → yaz("ahıl")
son

Tipə görə seçim#

Alqor

seç tipi dəyər
    hal tam → yaz("ədəd: {dəyər}")
    hal mətn → yaz("mətn: {dəyər}")
    hal siyahı[tam] → yaz("siyahı, {uzunluq(dəyər)} element")
    hal boş → yaz("dəyər yoxdur")
    digər hallarda → yaz("naməlum tip")
son

Naxış uyğunlaşdırma (pattern matching)#

Alqor

seç nöqtə
    hal (0, 0) → yaz("başlanğıc")
    hal (x, 0) → yaz("X oxunda: {x}")
    hal (0, y) → yaz("Y oxunda: {y}")
    hal (x, y) əgər x == y → yaz("diaqonalda")
    hal (x, y) → yaz("({x}, {y})")
son

// Siyahı naxışı
seç siyahı
    hal [] → yaz("boş")
    hal [tək] → yaz("bir element: {tək}")
    hal [ilk, ...qalan] → yaz("ilk: {ilk}, qalan: {uzunluq(qalan)}")
son

// Obyekt naxışı
seç hadisə
    hal Klik{x, y} → yaz("klik ({x},{y})")
    hal DüyməBasma{kod: 27} → yaz("Escape")
    hal DüyməBasma{kod} → yaz("düymə {kod}")
son

Tamlıq yoxlaması#

sadalama və ya məntiq üzərində seç bütün halları əhatə etməlidir, yoxsa digər hallarda tələb olunur (ALQ-T031).

İfadə kimi#

Alqor

dəyişən ad = seç gün
    hal 1 → "Bazar ertəsi"
    hal 2 → "Çərşənbə axşamı"
    digər hallarda → "Digər"
son

4.3 Şərtli dövr — `nə qədər ki`#

Sintaksis#

nə qədər ki <şərt>
    <gövdə>
son

Alqor

dəyişən i = 1
nə qədər ki i <= 5
    yaz("Rəqəm: {i}")
    i += 1
son

Sonsuz dövr#

Alqor

nə qədər ki doğru
    dəyişən əmr = oxu()
    əgər əmr == "çıx" onda
        dayan
    son
son

Qısa forma:

Alqor

həmişə
    ...
son

Şərti sonda yoxlayan dövr (do-while)#

Alqor

təkrarla
    yaz("Ən azı bir dəfə işləyir")
nə qədər ki şərt

4.4 Sayğaclı dövr — `təkrarla`#

Alqor

təkrarla 5 dəfə
    yaz("Salam")
son

// Sayğac dəyişəni ilə
təkrarla i, 5 dəfə
    yaz("Təkrar {i}")       // 1, 2, 3, 4, 5
son

4.5 Kolleksiya dövrü — `hər ... üçün ... içində`#

Sintaksis#

hər <bağlama> üçün <ifadə> içində
    <gövdə>
son

Alternativ söz sırası — kolleksiya əvvəldə (Azərbaycan dilində daha təbii oxunur: "meyvələr içində hər meyvə üçün"):

Alqor

meyvələr içində hər meyvə üçün
    yaz(meyvə)
son

sifarişlər içində hər s üçün əgər s.ödənilib     // filtr — eyni sətirdə
    yaz(s.məbləğ)
yoxsa
    yaz("ödənilmiş sifariş yoxdur")
son

Hər iki forma eyni Hər qovşağına çevrilir; alternativ formada addım və asinxron gözlə yoxdur (onlar üçün əsas forma işlədilir).

Siyahı üzərində#

Alqor

dəyişən meyvələr = ["alma", "armud", "üzüm"]

hər meyvə üçün meyvələr içində
    yaz(meyvə)
son

İndekslə#

Alqor

hər i, meyvə üçün meyvələr içində
    yaz("{i}: {meyvə}")      // 0: alma, 1: armud, 2: üzüm
son

Diapazon üzərində#

Alqor

hər i üçün 1..5 içində
    yaz(i)                   // 1, 2, 3, 4, 5
son

hər i üçün 0..<10 içində
    yaz(i)                   // 0..9
son

hər i üçün 10..1 içində
    yaz(i)                   // 10, 9, ..., 1
son

hər i üçün 1..10 addım 2 içində
    yaz(i)                   // 1, 3, 5, 7, 9
son

Lüğət üzərində#

Alqor

dəyişən yaşlar = {"Aysel": 24, "Rəşad": 31}

hər açar üçün yaşlar içində
    yaz(açar)                             // Aysel, Rəşad
son

hər açar, dəyər üçün yaşlar içində
    yaz("{açar}: {dəyər}")
son

hər dəyər üçün yaşlar.dəyərlər() içində
    yaz(dəyər)
son

Mətn üzərində#

Alqor

hər hərf üçün "salam" içində
    yaz(hərf)                             // s, a, l, a, m
son

Dağıtma ilə#

Alqor

dəyişən cütlər = [(1, "bir"), (2, "iki")]
hər (ədəd, ad) üçün cütlər içində
    yaz("{ədəd} = {ad}")
son

Filtrlə#

Alqor

hər x üçün ədədlər içində əgər x % 2 == 0
    yaz(x)                                // yalnız cütlər
son

Tərsinə#

Alqor

hər x üçün siyahı.tərs() içində
    yaz(x)
son

4.6 Dövr idarəetməsi#

`dayan` — dövrdən çıx#

Alqor

hər x üçün 1..100 içində
    əgər x > 10 onda
        dayan
    son
    yaz(x)
son

`davam et` — növbəti iterasiyaya keç#

Alqor

hər x üçün 1..10 içində
    əgər x % 2 == 0 onda
        davam et
    son
    yaz(x)                   // yalnız tək ədədlər
son

Etiketli dövrlər#

Alqor

xarici: hər i üçün 1..3 içində
    daxili: hər j üçün 1..3 içində
        əgər i * j > 4 onda
            dayan xarici         // xarici dövrdən çıx
        son
        əgər j == 2 onda
            davam et daxili
        son
        yaz("{i} × {j}")
    son
son

`yoxsa` bloku (dövr tam bitdikdə)#

Alqor

hər x üçün siyahı içində
    əgər x == axtarılan onda
        yaz("tapıldı")
        dayan
    son
yoxsa
    yaz("tapılmadı")          // `dayan` olmadan bitibsə işləyir
son

4.7 Kolleksiya qurma (comprehension)#

Alqor

// Siyahı
dəyişən kvadratlar = [x * x üçün x içində 1..10]
dəyişən cütlər = [x üçün x içində 1..20 əgər x % 2 == 0]
dəyişən matris = [[i * j üçün j içində 1..3] üçün i içində 1..3]

// Lüğət
dəyişən kvadratLüğət = {x: x * x üçün x içində 1..5}

// Dəst
dəyişən təkrarsız = {x % 3 üçün x içində 1..10}

// Generator (tənbəl)
dəyişən tənbəl = (x * x üçün x içində 1..1_000_000)

4.8 `keç` və boş ifadə#

Alqor

funksiya hələYazılmayıb()
    keç                       // heç nə etmir, yer tutucu
son

əgər şərt onda
    keç                       // qəsdən boş
yoxsa
    yaz("işlədi")
son

4.9 `iddia` — təsdiq#

Alqor

iddia yaş > 0
iddia yaş > 0, "Yaş müsbət olmalıdır"
iddia uzunluq(siyahı) == 5, "Gözlənilən 5, gələn {uzunluq(siyahı)}"

Yanlışdırsa İddiaXətası atır. --buraxılış rejimində iddialar silinir (--iddia-saxla ilə saxlanılır).

4.10 `təmin` — şərt zəmanəti#

Alqor

funksiya böl(a: tam, b: tam) -> onluq
    təmin b != 0 yoxsa
        at ArqumentXətası("Sıfıra bölmək olmaz")
    son
    qaytar a / b
son

təmin buraxılış rejimində də qalır — istifadəçi girişinin yoxlanması üçündür.

4.11 Gecikmə — `gecikdir`#

Blokdan çıxarkən icra olunacaq kod (resursların bağlanması üçün):

Alqor

funksiya faylOxu(yol: mətn) -> mətn
    dəyişən f = fayl.aç(yol)
    gecikdir f.bağla()        // funksiya necə bitsə də işləyəcək

    əgər f.ölçü() == 0 onda
        qaytar ""             // f.bağla() burada işləyir
    son
    qaytar f.oxu()            // və burada da
son

Bir neçə gecikdir tərs sırada (LIFO) işləyir.

4.12 İdarəetmə strukturlarının xülasəsi#

Konstruksiya	Açar sözlər	Bağlanış
Şərt	`əgər` `onda` `yoxsa əgər` `yoxsa` / `əks halda`	`son`
İxtiyari bağlama	`varsa` `onda` `yoxsa`	`son`
Erkən çıxış	`yoxdursa` `onda`	`son`
Çoxvariantlı	`seç` `hal` `digər hallarda` `keç`	`son`
Şərtli dövr	`nə qədər ki`	`son`
Sonsuz dövr	`həmişə`	`son`
Sayğaclı dövr	`təkrarla` `dəfə`	`son`
Kolleksiya dövrü	`hər` `üçün` `içində` `addım`	`son`
Dövr nəzarəti	`dayan` `davam et`	—
Boş ifadə	`keç`	—
Təsdiq	`iddia` `təmin`	—
Təmizləmə	`gecikdir`	—
Sorğu	`sorğu hər` `harada` `dəyişən` `sırala` `qrupla` `seç` `ilk` `atla`	`son`

4.13 Sorğu — `sorğu hər … son`#

Kolleksiyalar üzərində Azərbaycan dilində oxunan sorğu: süzmək, sıralamaq, qruplamaq və nəticəni seçmək bir ifadədə. Nəticə həmişə siyahı-dır.

Alqor

struktur Adam
    qurucu(açıq xassə ad: mətn, açıq xassə yaş: tam, açıq xassə şəhər: mətn)
son

dəyişən adamlar = [Adam("Aysel", 28, "Bakı"), Adam("Murad", 17, "Gəncə"),
                   Adam("Leyla", 34, "Bakı"), Adam("Elçin", 22, "Şəki")]

dəyişən böyüklər = sorğu hər a üçün adamlar içində
    harada a.yaş >= 18
    sırala a.şəhər, a.yaş azalan
    seç "{a.ad} ({a.şəhər})"
son
// ["Leyla (Bakı)", "Aysel (Bakı)", "Elçin (Şəki)"]

Bəndlər#

Bəndlər yazıldığı sıra ilə işləyir; hər biri ayrıca sətirdədir.

Bənd	Mənası
`hər x üçün S içində`	`S`-in hər elementi üçün sətir; ikinci `hər` — hər cütlük (iç-içə dövr). Dağıtma: `hər (a, b) üçün cütlər içində`
`harada şərt`	Şərti ödəməyən sətirlər atılır (`məntiq` olmalıdır)
`dəyişən ad = ifadə`	Hər sətrə yeni ad əlavə edir
`sırala a, b azalan`	Sabit sıralama; hər açar `artan` (standart) və ya `azalan`; qayda `sıralanmış()` ilə eynidir (Azərbaycan əlifbası)
`qrupla açar olaraq (k, q)`	Sətirlər açara görə qruplanır (ilk görünmə sırası ilə); `k` — açar, `q` — qrupun elementləri (son `hər`-in elementləri)
`seç ifadə`	Nəticənin elementi; `seç fərqli ifadə` — təkrarlar atılır
`ilk n` / `atla n`	İlk `n` sətir / ilk `n`-dən sonrakılar; `seç`-dən sonra da gələ bilər

seç yoxdursa nəticə son hər-in elementləridir (qrupla-dan sonra (açar, qrup) kortejləri).
seç-dən sonra yalnız ilk və atla gələ bilər (ALQ-P037).
ilk/atla mənfi olmayan tam ədəd gözləyir (ALQ-T083).
Bəndlərdə elan olunan adlar sorğudan kənara çıxmır.
sorğu, harada, sırala, qrupla, olaraq, azalan, artan, fərqli, ilk, atla kontekstli sözlərdir — sorğudan kənarda adi ad kimi işlənə bilər (dəyişən sorğu = veb.sorğu() adi koddur).

Qruplama#

Alqor

dəyişən sayları = sorğu hər a üçün adamlar içində
    qrupla a.şəhər olaraq (şəhər, qrup)
    sırala uzunluq(qrup) azalan, şəhər
    seç "{şəhər}: {uzunluq(qrup)}"
son
// ["Bakı: 2", "Gəncə: 1", "Şəki: 1"]

Bir neçə mənbə#

Alqor

dəyişən cütlər = sorğu hər x üçün 1..6 içində
    hər y üçün x..6 içində
    dəyişən cəm = x + y
    harada cəm == 6
    seç (x, y)
son
// [(1, 5), (2, 4), (3, 3)]

Tək sətirdə#

Alqor

dəyişən ilk_üç = sorğu hər x üçün siyahı içində sırala x ilk 3 son

4.14 Şəkilçi formaları#

Azərbaycan dilində söz əlaqəsini hal şəkilçiləri qurur. Alqor iki yerdə şəkilçini sintaksis kimi qəbul edir. Hər iki forma parserdə adi konstruksiyaya çevrilir — icraçılar onları ayrıca tanımır.

Şəkilçili diapazon — `A-dən B-ə qədər`#

Alqor

hər i üçün 1-dən 10-a qədər
    yaz(i)
son

dəyişən geri = siyahı(5-dən 1-ə qədər)      // [5, 4, 3, 2, 1]
dəyişən n = 4
yaz(siyahı(n-dən n*2-yə qədər))             // [4, 5, 6, 7, 8]

A-dən B-ə qədər ≡ A..B: hər iki uc daxildir.
Addım avtomatikdir: B < A olanda -1, əks halda +1.
hər … üçün dövründə içində yazılmaya bilər (yazmaq da olar).
A və B istənilən ifadədir; diapazon .. ilə eyni prioritetdədir — n+1-dən n*2-yə qədər ≡ (n+1)..(n*2).

Şəkilçilər:

hal	şəkilçilər
çıxışlıq (başlanğıc)	`-dan`, `-dən`, `-ndan`, `-ndən`
yönlük (son)	`-a`, `-ə`, `-ya`, `-yə`, `-na`, `-nə`

ASCII formaları da qəbul olunur: -den, -nden, -e, -ye, -ne, qeder.

Qayda — bitişik yazılış. Defis həm soldakı ifadəyə, həm şəkilçiyə bitişik olmalıdır: 1-dən. Boşluqla yazılan n - a həmişə çıxmadır. Bitişik n-a da çıxmadır, bir şərtlə ki ardınca qədər gəlməsin — yəni yönlük şəkilçisi yalnız qədər-dən əvvəl diapazonun sonu kimi oxunur. Çıxışlıq şəkilçisi (n-dən) isə həmişə diapazonun başlanğıcıdır.

Diapazonun sonu yazılmayıbsa — ALQ-P038:

✖ ALQ-P038  Diapazonun sonu gözlənilirdi
  1│ yaz(siyahı(1-dən 3))
   │                   ^ `A-dən B-ə qədər` formasında `B-ə` yazılmalıdır

Şəkilçili cümlə — `ARQUMENTLƏR OBYEKT-şəkilçi FEL [et]`#

Metod çağırışını Azərbaycan cümləsinin söz sırası ilə yazmaq olar: əvvəl tamamlıq, sonra obyekt (hal şəkilçisi ilə), sonda fel.

Alqor

dəyişən adlar = ["Ali"]
"Vüqar" adlar-a əlavə et        // adlar.əlavə("Vüqar")
adlar-ı sırala                  // adlar.sırala()
0 adlar-dan sil                 // adlar.sil(0)
"b", 2 lüğət-ə qoy              // lüğət.qoy("b", 2)
3 qutu.siyahı-na əlavə et       // qutu.siyahı.əlavə(3)

Obyekt ad və ya nöqtəli addır (a.b.c); felin adı metodun adıdır.
Sondakı et köməkçi sözdür və atılır: əlavə et ≡ əlavə.
Obyektdən əvvəl vergüllə ayrılmış arqumentlər gəlir (olmaya da bilər).
Qəbul olunan hal şəkilçiləri:

hal	şəkilçilər
təsirlik	`-ı`, `-i`, `-u`, `-ü`, `-nı`, `-ni`, `-nu`, `-nü`, `-yı`, `-yi`, `-yu`, `-yü`
yönlük	`-a`, `-ə`, `-ya`, `-yə`, `-na`, `-nə`
yerlik	`-da`, `-də`, `-nda`, `-ndə`
çıxışlıq	`-dan`, `-dən`, `-ndan`, `-ndən`

Forma yalnız ifadə cümləsi səviyyəsində tanınır: cümlə (sətir, ; və ya blok sonuna qədər) ad-şəkilçi fel [et] ilə bitməlidir və defis bitişik yazılmalıdır. Belə sətir əvvəllər sintaksis xətası idi, ona görə mövcud kodun mənası dəyişmir. Şəkilçili cümlə qiymət qaytarmır — nəticə lazımdırsa adi adlar.əlavə(x) yazılır.

Obyektdən əvvəlki hissə arqument siyahısı deyilsə — ALQ-P039.

Alqor — Bölmə 4: İdarəetmə Strukturları#

4.1 Şərt — əgər#

Sintaksis#

Nümunələr#

əks halda — uzun forma#

Tək sətirlik forma#

İfadə kimi#

varsa — ixtiyari dəyərin bağlanması#

yoxdursa — erkən çıxış#

Şərt tipi#

4.2 Çoxvariantlı seçim — seç#

Sintaksis#

Əsas istifadə#

Qısa ox forması#

Diapazonla#

Şərtli seç (ifadəsiz)#

Tipə görə seçim#

Naxış uyğunlaşdırma (pattern matching)#

Tamlıq yoxlaması#

İfadə kimi#

4.3 Şərtli dövr — nə qədər ki#

Sintaksis#

Sonsuz dövr#

Şərti sonda yoxlayan dövr (do-while)#

4.4 Sayğaclı dövr — təkrarla#

4.5 Kolleksiya dövrü — hər ... üçün ... içində#

Sintaksis#

Siyahı üzərində#

İndekslə#

Diapazon üzərində#

Lüğət üzərində#

Mətn üzərində#

Dağıtma ilə#

Filtrlə#

Tərsinə#

4.6 Dövr idarəetməsi#

dayan — dövrdən çıx#

davam et — növbəti iterasiyaya keç#

Etiketli dövrlər#

yoxsa bloku (dövr tam bitdikdə)#

4.7 Kolleksiya qurma (comprehension)#

4.8 keç və boş ifadə#

4.9 iddia — təsdiq#

4.10 təmin — şərt zəmanəti#

4.11 Gecikmə — gecikdir#

4.12 İdarəetmə strukturlarının xülasəsi#

4.13 Sorğu — sorğu hər … son#

Bəndlər#

Qruplama#

Bir neçə mənbə#

Tək sətirdə#

4.14 Şəkilçi formaları#

Şəkilçili diapazon — A-dən B-ə qədər#

Şəkilçili cümlə — ARQUMENTLƏR OBYEKT-şəkilçi FEL [et]#

4.1 Şərt — `əgər`#

`əks halda` — uzun forma#

`varsa` — ixtiyari dəyərin bağlanması#

`yoxdursa` — erkən çıxış#

4.2 Çoxvariantlı seçim — `seç`#

Şərtli `seç` (ifadəsiz)#

4.3 Şərtli dövr — `nə qədər ki`#

4.4 Sayğaclı dövr — `təkrarla`#

4.5 Kolleksiya dövrü — `hər ... üçün ... içində`#

`dayan` — dövrdən çıx#

`davam et` — növbəti iterasiyaya keç#

`yoxsa` bloku (dövr tam bitdikdə)#

4.8 `keç` və boş ifadə#

4.9 `iddia` — təsdiq#

4.10 `təmin` — şərt zəmanəti#

4.11 Gecikmə — `gecikdir`#

4.13 Sorğu — `sorğu hər … son`#

Şəkilçili diapazon — `A-dən B-ə qədər`#

Şəkilçili cümlə — `ARQUMENTLƏR OBYEKT-şəkilçi FEL [et]`#